Episòdi 3 - Zèro artificialisation neta : ua sobrietat intelligenta a imaginar
Lo 13 de deceme de 2023, un collòqui gran suu Zèro Artificialisation Neta (ZAN) qu'a amassat a Baiona elegits, urbanistas, expèrts e arrendadors sociaus de País Basco. Amassa, qu'an partatjat constats, inquietuds e solucions entà preservar la tèrra e reïnventar las faiçons d'abitar. Retorn sus ua jornada qui a mercat ua estapa decisiva entà l'aviéner deu territòri.
Actualizat lo : 2 July 2025
Las vilas e vilatges de País Basco que pòrtan l'eretatge d'ua sobrietat fonsièra exemplara . Pr'aquò, en mensh d'un sègle, l'estallatge urban qu'a tresvirat aqueth equilibri . Ua chifra en dit long : las operacions de mensh d'8 lotjaments per ectara que son responsablas de 51 % de la consomacion d'espacis, mentre que produseishen pas que 19 % deus lotjaments.
Lo modèle pabalhon-que- carreja centre comerciau
Aqueth fenomèn que s'explica peu modèle d'amainatjament qui s'ei generalizat despuish las annadas 1970 : lo triptic pabalhon-centre comerciau-auto, alavetz promovut per la publicitat, qu'a faiçonat lo noste imaginari, incarnat la nosta idèa deu progrès e transformat durablament las nostas representacions. Hèra familhas qu'an atau causit de s'installar dens ostaus individuaus, sovent aluenhadas deus centres-vila. Entà har las soas crompas, anar a l'escòla o au tribalh, l'auto qu'ei vaduda indispensabla, los comèrcis de proximitat qu'an cedit la plaça a de granas susfàcias en periferia, e los centres-borgs que's son drin a drin vueitats de la lor vitalitat . Aqueth mòde de vita, pensat entà auherir confòrt e espaci, qu'a tanben entrainat de nombrós efèits negatius : ua hòrta consomacion de tèrras agricòlas e naturaus, ua aumentacion de las emissions de gas d'efèit de sèrra, ua multiplicacion deus desplaçaments mes tanben ua pèrta de convivialitat e d'animacion dens los vilatges.
Densificar entà víver mélher
De cap ad aqueth constat, la densification intelligenta qu'apareish com ua solucion portaira d'aviéner. Densificar, n'ei pas apielar, mes utilizar mélher los espacis existents : renovar lotjaments vacants, transformar bastiments inutilizats en abitats o en lòcs partatjats, e favorizar la mixitat deus usatges... Com l'a raperat Jean-René Etchegaray, President de la Comunautat d'Aglomeracion País Basco en obertura deu collòqui : « lo ZAN, si ei constrenhent, qu'obreish aqueths potenciaus . Qu'ei l'oportunitat de preservar mélher la biodiversitat e las nostas tèrras agricòlas. Que permet d'apressar los abitants deus servicis, comèrcis e escòlas, de limitar los trajèctes quotidians n'auto e de tornar vita aus centres-borgs. Qu'encoratja tanben la creacion d'espacis publics de qualitat, de parcs, de plaças e de mercats, on los abitants se pòden encontrar, téisher deus ligams e estar amassa aus costats deus lors mainatges a l'imatge deus nostes vesins deu País Basco sud. »
Deus exemples concrèts d'accions locaus
Mantua comuna engatjada dens lo programa « Petitas Vilas de Doman » que traduseishen dejà aqueras ambicions en accions concrètas . A Maulion-Licharre, los ancians lotjaments de foncion de l'escòla comunau de la baisha-vila que son estats reabilitats en lotjaments sociaus . A Hendaia, la plaça de la Republica qu'ei estada entièrament repensada entà favorizar ua centralitat amatigada e accessibla. A Hasparren, un ascensor navèth que permeterà de facilitar l'accès au centre-vila e en consequéncia limitar la preséncia de l'auto dens lo còr deu borg. Aqueth equipament plan present en País Basco sud qu'a hèit las soas pròvas entà sostiéner la vitalitat deus centres-vila a la topografia mercada. A Saint-Palais, qu'ei lo teishut comerciau qui ei metut a l'aunor dab l'organizacion de la manifestacion « Mon que comèrça en centre-vila », entà sostiéner las ensenhas locaus e reïnvestir los espacis vacants. A Sent Jan-Pè-de-Pòrt, l'anciana leiteria qu'ei estada tornada qualificar en ostau França Servicis, permetent un accès facilitat aus servicis administratius. Aqueths projèctes, portats peus elegits e concebuts dab los abitants, que mòstran qu'ua densification causida, qualitativa e viva qu'ei possibla . Pertot, l'objectiu qu'ei lo medish : har mélher dab l'existent, limitar l'empresa suu sòu, ahortir la convivialitat.
Un territòri pionèr, obèrt sus l'aviéner
Martine Bisauta, Vicepresidenta ne carga de la transicion ecologica, que convida a despassar lo simple quadre reglamentari : « l'exigéncia de la sobrietat que pòt vàder la règla de tots los projèctes entà un País Basco que cancèlan, abitable. » Entà Bruno Carrère, Vicepresident ne carga de la planificacion, que s'ageish d'adaptar la desmarcha a la diversitat de las situacions locaus : « N'i deu pas aver un ZAN, mes deus ZANs, entà adaptar la lei e las reflexions a cadun deus cas particulars. »
Au briu deus escambis, ua conviccion que s'ei impausada : la sobrietat fonsièra n'ei pas un fren, mes un lhevader entà reïnventar l'abitat, preservar lo patrimòni naturau e agricòla e ahortir lo ligam sociau. País Basco, hòrt deus sons elegits mobilizats e deus sons abitants engatjats, que s'afirma atau com un territòri pionèr qui dessenha ua faiçon navèra d'abitar : mei sòbri, mei pròche, mei duradís. Lo collòqui de Baiona qu'aurà mercat ua estapa clau en aqueth sens .
Un navèth SCOT entà un futur plus sòbri
Drin conegut deu public, lo futur SCOT (Esquèma de Coheréncia Territoriau) « País Basco e Senhans » qu'ei pr'aquò un document estrategic entad ac vàder de País Basco. Qu'ei eth qui dicta las linhas granas de la politica d'amainatjament de las 25 vienentas annadas. Que balha au còp ua vision globau deu desvolopament a viéner, ua filosofia generau, mes tanben de las prescripcions concrètas a las quaus se deven conformar los futurs documents d'urbanisme. Après mei de sheis annadas de concertacion dab los elegits de las 166 comunas concernidas e los representants de la societat civila, lo cap balhat a l'amainatjament de País Basco qu'ei clar : lo de la sobrietat. Har mélher dab mensh, en resumit. Com ? En mestrejant purmèr l'atractivitat deu territòri e la soa trajectòria demografica, en bastint diferentament sus las zònas dejà artificialisées (bosigas, lotjaments devath-aucupats) entà redusir la consomacion d'espacis naturaus e de tèrras agricòlas, en creant un hialat de petitas vilas dinamicas despartidas sus tot lo territòri qui dispausan de servicis publics de proximitat entà evitar los desplaçaments pendulars. Tibar tanben cap a mei d'autonomia au nivèu alimentari o energetic gràcias a las energias renovelablas locaus e encoratjar un desvolopament economic duradís e equilibrat en especializant l'activitat per bacin de vita entà evitar la concentracion de las enterpresas sus la sola franja litorau. Si adaptar aus riscs futurs fin finau, en preservant las nostas ressorsas naturaus, en adaptant los nostes abitats aus azards climatics e en sostienent los cobles mei modèstes qui son los mei afectats peus efèits deu cambiament climatic. Arrestat en genèr darrèr, lo futur SCOT qu'ei obèrt a la concertacion deu 23 de junh au 23 de julhet de 2025, dens l'encastre de la fasa d'enquèsta publica, abans l'aprobacion definitiva deus tèxtes a la davalada.