Quan las lengas regionaus parteishen a la conquista de l'IA

L'intelligéncia artificiau qu'ei d'ara enlà pertot : dens los nostes telefònes, las nostas aplicacions, los nostes motors de recèrca, los nostes traductors automatics, los nostes assistents vocaus… Mes com aquera tecnologia intègra las especificitats lingüisticas, los particularismes culturaus e las identitats locaus pròpias a cada territòri ? Que's Pòt imaginar modèles d'IA diferents d'aqueths concebuts peus actors dominants deu mercat, majoritàriament entrainats en anglés ? E a quaus servicis que poirén respóner ? Qu'ei lo tribalh shens precedent a lo quau se son confrontats los partenaris deu projècte LINGUATECH IA, lo segond contravent deu programa europèu LINGUATECH qui a per mira de deféner la plaça de las lengas regionaus dens l'univèrs numeric. Un punt d'estapa qu'èra prepausat aqueth dimèrcs a Baiona, au parat deus cors d'estiu transfrontalèrs.

De las lengas invisibilizadas sus Internet

Aqueth matin, dens l'amassada, informaticians, lingüistas e professionaus deus mèdias que semblan d'aviada s'acordar sus un punt : l'aviéner de las lengas minoritàrias que passarà per l'IA o ne passarà pas . L'IA, n'ei pas lo futur, qu'ei lo present, qu'ei adara qu'aquò que's jòga, qu'apièja Helena Torres Purroy, especialista de l'occitan aranés a l'Universitat de Lhèida en Catalonha e associada a las òbras. Ne's parla pas d'un territòri navèth a conquistar mes d'un espaci existent a aucupar. Ua chifra que balha ad eth sol la mesura de la situacion : sus los quauquas 7 000 lengas parladas dens lo monde, a pena 5 % que dispausan uei d'ua vertadèra preséncia sus Internet . Shens aquera frinèsta de visibilitat, los idiòmas regionaus que seràn de d'òra o tard vodats a desaparéisher. D'aquí enlà, l'enjòc n'ei pas mei de questionar l'utilitat de la maquina mes meilèu de s'interrogar suu son usatge.

Ua platafòrma pionèra

Pilote deu projècte LINGUATECH, lo centre de recèrca Elhuyar, qui desvolòpa despuish mei de 20 ans de las atrunas tecnologicas en lenga basca, que rapèra lo ròtle pionèr qui a jogat País Basco dens la revolucion digitau. Quan serà enqüèra luenh granas lengas internacionaus, l'euskara qu'a uei ua bona santat numerica, que soslinha Aiztol Astigarraga Pagoaga, coordinator d'Orai, la branca d'Elhuyar dedicada a l'intelligéncia artificiau. E n'ei pas lo hrut de l'azard . Gràcias au tribalh engatjat despuish annadas, que podem potzar uei dens basas de dadas plan ricas entà entrainar los nostes modèles.  La conferéncia deu dia qu'èra l'escadença de presentar la lor darrèra creacion : ua aplicacion de sostitolatge e de doblatge generats per IA. La platafòrma qu'escaneriza ua video, tornat transcríver la votz en tèxte, que prepausa traduccions en sheis lengas diferentas e que va quitament dinc a generar ua votz navèra a partir d'aqueths contienuts. Enqüèra a l'estapa de prototipe, la solucion que poiré estar obèrta au public mes entà usatges limitats entau sostitolatge de cortas videos o lo doblatge de filmes d'enterpresa, descrivut Itziar Cortés Etxabe, informaticiana e coordinatora de l'Unitat Language e Tecnologia dens Elhuyar.

Demorar sobeirans

Entà anar mei luenh, qu'avem hèra mei besonh de de ressorsas, qui sian capacitats financèras, de la poténcia de calcul mes tanben de las dadas lingüisticas. Pr'amor qu'ei sovent aquí on lo bast nafra. Entà se melhorar, las intelligéncias artificiaus qu'an besonh d'ingerir quantitats tostemps mei importantas d'informacions. Mes entà las petitas lengas dejà invisibilizadas, que cau sovent bidouiller, qu'explica Aure Séguier, desvolopaira informatica au Congrès, l'organisme public dedicat a la lenga occitana. Com avem pas pro de dadas sus Internet, que's parteish de diccionaris papèrs que's formata en numeric, que's hè léger tèxtes, mes aquò que demande un temps de retractament plan long e qui despassa a còps las capacitats de las maquinas.

Convidats de la jornada, deus professionaus deus mèdias e deus responsables politics qu'an egaument podut debàter de l'interès de desplegar solucions d'IA a l'escala deu territòri pirenenc. Un enjòc de sobeiranetat tecnologica mes tanben de representacion culturau, qu'a raperat Javier Arakama Urtiaga, director generau d'Euskarabidea, l'institut navarrés de la lenga basca. Sus platafòrmas com Spotify, per exemple, los artistas bascos que son devath-representats e ne son pas recomandats peus algoritmes . Qu'avem besonh de desplegar solucions collaborativas, au noste imatge. Un constat partatjat per Mathieu Bergé, conselhèr regionau de Novèla Aquitània e expresident de l'Ofici Public de la lenga basca qui soslinha los beneficis d'aqueras tecnologias entà ajudar las lengas petitas a existir en s'interrogant. Aquò que costarà probable mensh car de méter guichets dab deus de l'IA dens los nostes servicis publics meilèu qu'umans mes qui va poder transméter la lenga puish ? Com se va formar navèths locutors si ei la tecnologia qui'ns respon ?

Enter promessas e inquietuds, lo jornalista Lionel Buannic, vienut presentar los dus web-televisions Brezowheb e Òc’TV qui a fondadas, que formula aqueth vòt entà l'aviéner . Qué l'intelligéncia artificiau sia capabla doman d'integrar los trèits mei fins e subtius de las nostas culturas, de la nosta istòria, deus nostes imaginaris entà enriquir e colorar las lengas qui'ns transmetem.